|
شرحی
درباره ی تاریخ ایران و جهان
مادها
ماد نام سرزمین دربرگیرنده بخش غربی فلات ایران بود. مجموعه
لشکرکشی های آشور به سرزمین ماد در قرن هشتم پ. م. و خطر حمله از
غرب بوسیله دولت زورمند آشور، نیاز تشکیل یک دولت متمرکز را برای
مادها که جدیدترین مهاجران به زاگرس بودند بوجود آورد
مادها پایههای نخستین شاهنشاهی (728-550 پ.م.) آریاییتباران را
در ایران بنیاد نهادند. در آغاز قرن 6 پ. م. با شکست آشور و فتح
شرق لیدیه پادشاهی ماد تبدیل به شاهنشاهی بزرگی در آسیا شد.
امپراتوری ماد در زمان، هووخشتره به بزرگترین پادشاهی غرب آسیا
حکومت می کرد و سراسر ایران را آن چنان که در نقشه سرزمین ماد
هویدا است برای اولین بار در تاریخ به زیر یک پرچم اورد. هوخشثره
بنیانگذار اولین قدرت ایرانی بود.
پایه گذاری دولت ماد به عنوان نخستین دولت بر پایه وحدت اقوام
مختلف ساکن فلات ایران با مشترکات و پیوندهای فرهنگی را باید به
عنوان مهمترین رویداد در تاریخ ایران به شمارآورد.
سرزمین ماد 675 پ.م.ماد نام سرزمینی بود که تیره ایرانی مادها در
آن ساکن بودند. این سرزمین دربرگیرنده بخش غربی فلات ایران بود.
سرزمین آذربایجان فعلی در شمال غربی فلات ایران را با نام ماد کوچک
و ناحیه امروزی تهران ( ری )،حوزه شمال غربی کویر مرکزی، همدان،
کرمانشاه، لرستان، و کردستان را با نام ماد بزرگ میشناختند.
پایتخت ماد در گذشته هگمتانه نام داشت که بعدها به اکباتان تغییر
نام داد.
سرزمین ماد 600 پ.م.مطابق منابع کهن آشوری و یونانی و ایرانی در
مجموع معلوم می گردد که سه قوم از شش قوم تشکیل دهندهً اتحاد مادها
یعنی بوسیان (کردوخی ها و میتانی ها) ، ستروخاتیان (ساگارتی ها،
کرمانجها) وبودیان (لرها) متعلق به کردها و لرها بوده و سه قوم
مادی دیگر عبارت بوده اند ازآریزانتیان (قوم نجبای ماد) که درحدود
کاشان میزیسته اند و مغها که در ناحیهً بین رغهً آذربایجان (مراغه)
و رغهً تهران ( ری ) ساکن بوده اند و سرانجام پارتاکانیان (یعنی
مردمی که درکنار رود زندگی می کنند) همان مردم منطقهً اصفهان بوده
اند.
مطابق منابع یونانی، در سرزمین کمنداندازان ساگارتی (زاکروتی،
ساگرتی) (همان استان کرمانشاهان کنونی) مادی های ساگارتی میزیسته
اند که شکل بابلی - یونانی شدهً نام خود یعنی زاگروس (زاکروتی،
ساگرتی) را به کوهستان غرب فلات ایران داده اند. نام همین طوایف
است که در اتحاد طوایف پارس نیز موجود است و خط پیوند خونی طوایف
ماد و پارس منجمله از منشا همین طایفه ساگارتی ها (زاکروتی،
ساگرتی) است، طوایف پارس قبل از حرکت به سوی جنوب دورانی طولانی را
در مناطق ماد ها بوده و بعدها رو به جنوب رفته اند.
مجموعه لشکرکشی های آشور به سرزمین ماد در قرن هشتم پ. م. نتوانست
قدرت مادها را در هم بشکند و بیشتر حملات غارتگرانه بودند. دولت
ماننا اتحادیه طوایف ماننایی منطقه و خود، از گذشته جزیی از سازمان
های حکومتی لولوبیان - گوتیان بودند. دولت ماننا در سده هفتم ق.م.
جزیی از دولت بزرگ ماد به شمار می رفت. اخرین لشکرکشی اشور به ماد
در سال 702 پ. م. بود. خطر حمله از غرب بوسیله دولت زورمند آشور،
نیاز تشکیل یک دولت متمرکز را برای مادها که جدیدترین مهاجران به
زاگرس بوده اند بوجود آورده است. مادها پایههای نخستین شاهنشاهی
آریاییتباران (728-550 پ.م.) را در ایران بنیاد نهادند.
به گفته مورخین یونانی، پس از حملات شدید و خونین آشوریان به مناطق
مادنشین، در حدود سال 708 قبل از میلاد، رهبر یکی از قبایل مادی
دیاکو بوسیله مجلس اتحادیه، به عنوان رهبر قبایل مادی انتخاب شده و
وظیفه تشکیل یک دولت مرکزی به عهده وی گذاشته می شود. این رهبر،
دیاکو (دیوکس در یونانی) با متحد کردن قبایل پراکنده مادی و
برقراری قوانین مختلف، به عنوان اولین رهبر ماد شناخته می شود و
اوست که پایتخت خود را در همدان امروز (هنگمتان، همریشه با هنگمن و
انجمن، به معنای محل جمع شدن) قرار می دهد.
یکی از کتیبه های آشوری از شخصی به نام دیاکو، بیست سال قبل از
تاریخ انتخابش به عنوان شاه مادها، نام می برد. این شخص آغاز کننده
چند شورش برعلیه دولت آشور است که برای خواباندن آنها، حضور شخص
امپراتور آشور لازم است. دیاکو و تمام اعضای خانواده اش به تبعید
محکوم می شوند و نام او در کتیبه ها دیگر نمی آید. بیست سال بعد،
دیاکو به عنوان شاه ماد انتخاب می شود و با پایه گذاری دولت ماد،
به عنوان یک دشمن متمرکز آشور، دوباره به صحنه تاریخ بازمی گردد.
دیاکو در (728 پ.م.) به شاهی رسید و شهر همدان (هگمتانه آنروزگار)
را پایتخت خویش قرار داد. وی دستور ساخت هفت دیوار تودرتو و استوار
را در همدان داد که درون این دیوارها باغ و بیشه و بوستان فراوانی
پدید آوردند. این سازه شگفتانگیز پایتخت ایران آن روزگار بود.
دیاکو 53 سال پادشاهی کرد.
پس از او فرورتیش 22 سال (دوره حکومت: 675-653 پ.م.) حکومت کرد و
قبائل ایرانی را به اطاعت کشید. انگاه وارد جنگ با دولت آشور شد
ولی در برابر آشوریها شکست یافت و کشته گردید. فرورتیش بر سرزمین
ماد از حدود ری تا اصفهان و آذربایجان و کرمانشاه و کردستان و
همدان سلطنت میکرده است.
بیشتر حکومت فرورتیش به نظم دادن به قبایل مادی و جنگیدن با دشمنان
خارجی گذشت. مدارک آشوری و بابلی به خطراتی که مادها از شرق خود
احساس می کردند اشاره نمی کند، اما قبایل شمال دولت ماد (سکاها و
کیمریها)، از اهمیت خاصی برای مادها و آشوری ها برخوردار بودند.
در حدود اوایل قرن هفتم قبل از میلاد، در زمان حکومت دیاکو و اوایل
حکومت فرورتیش، قبایل کیمریها که از صحرانشینان دشتهای جنوبی
دریای سیاه بودند، به ماد و آشور حمله کردند. امکان ایرانی بودن
قبایل کیمریها، احتمالا" دلیل اصلی آنها برای تشکیل یک اتحادیه با
مادها برعلیه دولت آشور بود. حملات کیمری به آشور ضرباتی به آن
دولت وارد کرد، اما در شکست دادن کامل آشور و پادشاه بزرگ آن،
آشورحدون، ناموفق بود.
پس از فرورتیش رهبری مادها را خشتریته (دوره حکومت: 653-625 پ.م.)
در دست گرفت. به دنبال حمله مجدد اشور به مادها خشتریته برای پایان
دادن به حملات اشور با ماننا و سکاها پیمان دوستی بست و عملا با
اشور وارد جنگ شد. داستان سلطنت سکاها در ماد خطا است دولت ماد در
این فاصله قدرت خود را مستحکم کرد. خشتریته در سال 625 پ. م. در
گذشت.
پس از خشتریته، پسرش هووخشتره (کیاکسار)(کیخسرو) به شاهی رسید.
هووخشتره اولین پادشاهی است که یک سلطنت سراسری را در ایران تشکیل
داد و ایران را به عنوان یک قدرت مهم جهان آن زمان مطرح کرد.
ایشتوویگو واپسین پادشاه ماد و جانشین هووخشتره بود. در مورد حکومت
او اطلاعات زیادی در دست نیست و بیشتر روایات یونانی و پارسی، به
اواخر سلطنت او و نابودی حکومت ماد به دست کورش بزرگ اشاره می
کنند.
ایشتوویگو متهم به ترجیح دادن شکوه و راحتی دربار آشور به زندگی
سخت و ارتشی مادی شده است و انحطاط قدرت ماد را بیشتر به او نسبت
می دهند. در صورت قبول، می توان تصور کرد که بیشتر آثار باقی مانده
از دوران مادها، بخصوص آثار بجای مانده در تپه نوشی جان[1] ، به
دوران سلطنت ایشتوویگو بر می گردد. همچنین، راحتی هایی که در دوران
هخامنشی به عنوان «تنپروری مادی» در سلطنت ایشتوویگو خوانده شده
را، شاید به جای دوران انحطاط ماد، زمان انتقال زندگی قبایل ایرانی
از طرز زندگی صحرانشینی به شهرنشینی بنامیم و آنرا آغاز واقعی تمدن
ساکن قبایل ایرانی بدانیم.
از سال 673 پ م جنگهای مادها و آشور دوباره پا میگیرد از این زمان
به بعد در اسناد آشوری ها از کشور ماد نیرومند سخن میرود که نشان
از به رسمیت شناخته شدن موجودیت دولت مادها از طرف آشوری ها است.
در حدود سال 650 پ. م. پادشاهی ماد دولت بزرگی در ردیف ماننا و
اورارتو و عیلام بود. بعد از کیمریها، یکی دیگر از قبایل صحرانشین
شمال قفقاز، سکاها، به منطقه شمال غرب ایران حمله کردند و در سر
راه خود، دولت اورارتو در غرب دریاچه اورمیه و شرق آناتولی را
نابود کردند.
در زمانی که آشور بانیپال پادشاه نیرومند آشور بر سر قدرت بود جنگی
بین مادها و اشوری ها در نگرفت ولی جنگ های آشور و عیلام تا نابودی
دولت عیلام در سال 640 پ م ادامه یافت. آشور بانیپال در سال 633 پ
م در گذشت. دولت ماد در این فاصله قدرت خود را مستحکم تر کرد.
هووخشتره، (کیاکسار مدارک یونانی)، بزرگترین پادشاه ماد است.
توانایی های او در منظم کردن ارتش و بستن توافق نامه های خارجی با
دولتهای همسایه، او را به قدرتمندترین شاه غرب آسیا در زمان خودش
تبدیل کرد. هووخشتره در ده سال اول حکومتش موفق شد که رابطه اش را
با پادشاه سکاها، پروتوثیس، به اتحاد متقابل تبدیل کند.
هووخشتره ارتشش را به دوقسمت پیاده نظام مجهز به نیزه و سوارنظام
تیر انداز (شکلی که از سکاها آموخته بود) تقسیم کرد و برای اولین
بار از ارابه های جنگی مجهز به نیزه های برنده که صد سال بعد در
جنگهای کورش و داریوش معروف شدند، استفاده کرد.
در این زمان، آشور بنی پال دوم، شاه نیرومند و بی رحم آشور،
درگذشته بود. از طرفی، یک حکومت کلدانی جدید در بابل در حال شکل
گیری بود و شاه آن، نبوپولسر، در صدد گسترش مرزهای کشورش بود و
موفق شده بود بخشهایی از مملکت عیلام را نیز تصرف کند. هوخشثره،
تصمیم به برقراری یک توافق نامه برعلیه آشور با نبوپولسر گرفت.
در زمان حکومت هووخشتره ماد قبایل آریازنتا و پارتاکانیان را در
نواحی ری و اصفهان و دیگر قبایل ایرانی شرق را تا ناحیه گرگان به
اطاعت کشاند و دولت نیرومند ماد را تشکیل داد هوخشتره سپس به پارس
حمله کرد و قبایل پارس را به اطاعت در آورد.
هووخشتره شاه ماد در حمایت از بابل به آشور اعلان جنگ داد. هوخشتره
در سال 614 پ م از کوه های زاگروس گذشت و ضمن تسخیر آبادی های
آشوری سر راه، شهر آشور پایتخت دولت آشور را در محاصره گرفت. پس از
سقوط شهر آشور، پادشاه بابل در شهر آشور به دیدار هوخشتره آمد و در
آنجا پیمان دوستی ایران و بابل تجدید شد. در سال 613 پ. م. شاه
آشور در نینوا بود و این شهر نیز در سال 612 پ. م. تسخیر شد.
نیروهای ماد و بابل، پایتخت عظیم آشور را با خاک یکسان کردند و
برای همیشه به تاریخ این امپراتوری بزرگ پایان دادند.
در آغاز قرن 6 پ. م. با شکست آشور و فتح شرق لیدیه پادشاهی ماد
تبدیل به شاهنشاهی بزرگی در آسیا شد. خاورمیانه بین دو پادشاهی
نیرومند تقسیم شد: یکی دولت بابل و دیگر دولت ماد.
صعود پادشاهی ماد به شاهنشاهی آسیایی
امپراتوری ماد (550 پ.م.)در این زمان، هووخشتره به بزرگترین
پادشاهی غرب آسیا حکومت می کرد. ماد، اورارتو، آشور و سوریه زیر
حکومت او قرار داشتند. پادشاهی عیلام که نیم قرن قبل به دست
آشوربنی پال نابود شده بود، در دروازه های شرقی اش را به روی قبایل
پارس باز کرده بود. پادشاه انشان، پایتخت شرقی عیلام، در این زمان
یک پارسی بود و پارسیان دیگر کم کم با جامعه نوعیلامی آمیخته می
شدند، اما هم انشان و هم بقیه پارس، خراجگذاران پادشاه ماد بودند.
دولت ماد در کار ایجاد سازمانی گسترده و دقیق و متکی بر نهادهای
قدرتمند در زمینه های سیاسی– اقتصادی– نظامی توفیق یافت. دیاکونوف
با توجه به سنگنبشته بیستون میگوید که سازمان دولتی و سازمان
اجتماعی پارس تحت نفوذ شدید نظامات مادها بوده است.
هووخشتره در کشورش دست به اقدامات عمرانی زد و همزمان قلمرو خود را
در شرق به رود جیهون رساند و به زودی پارس و کرمان را نیز ضمیمه
کشورش کرد و سراسر ایران را آن چنان که در نقشه سرزمین ماد هویدا
است برای اولین بار در تاریخ به زیر یک پرچم اورد. مردمانی که
امروزه از تبار مادها به شمار میآیند عبارتاند از مردم سرتاسر
ایران. هوخشثره بنیانگذار اولین قدرت ایرانی بود.
وحدت اقوام مختلف سراسر ایران
پایه گذاری دولت ماد به عنوان نخستین دولت بر پایه "وحدت ملی"
اقوام مختلف ساکن فلات ایران با مشترکات و پیوندهای فرهنگی را باید
به عنوان مهمترین رویداد در تاریخ ایران به شمارآورد.
نابودی پادشاهی ماد
با شکستی (550 پ م) که کوروش بزرگ بر ایشتوویگو واپسین پادشاه ماد
وارد ساخت شاهنشاهی ماد منحل شد. شاهنشاهی بزرگ ماد دورانی طولانی
(728-550 پ.م.) برپایید و جای خود را به شاهنشاهی هخامنشی سپرد، که
چیزی جز تداوم دولت و تمدن ماد با همان اقوام نبود.
معماری مادی که بعد از آشور تحت تاثیر معماری باشکوه اورارتو بود،
با وارد کردن عوامل ایرانی، پایه گذار آثار درخشان دوران هخامنشی
نظیر پارسه تخت جمشید و شوش شد. بسیاری دیگر از نشانه های تمدن های
بین النهرین نیز از طریق مادها به هخامنشیان انتقال پیدا کرد، به
طوری که تا قرنها بعد، نظم دربار ایران و تقریبا" بیشتر جنبه های
باشکوه و فرهنگی جامعه ایران، از طرف نویسندگان یونانی به مادها
نسبت داده می شود. سلطنت ایشتوویگو موقعیت ماد را از یک حکومت
قدرتمند برمبنای قدرت نظامی به مرکزی برای فرهنگ تغییر داد. آثار
این نفوذ فرهنگی را در توجه بسیار شاهنشاهان هخامنشی به ماد، علاقه
آنها به فرهنگ و آداب مادی، نفوذ دین مادی بین مردم ایران از طریق
قبیله مغ، و با توجه به سنگنبشته بیستون موقعیت ماد به عنوان مرکز
فکری برای نیروهای مخالف دولت هخامنشی می توان دید.
ظهور و صعود هخامنشیان
هخامنشیان نخست پادشاهان بومی پارس و سپس انشان بودند با شکست
مادها (550 پ م) و تشکیل شاهنشاهی هخامنشی و سپس فتح کامل لیدیه و
بابل پادشاهی هخامنشیان تبدیل به بزرگترین شاهنشاهی شناخته شده
جهان شد.
قلمرو هخامنشیان در دوران اوج خودهخامنشیان نام دودمانی پادشاهی در
ایران پیش از اسلام است. پادشاهان این دودمان از پارسیان بودند و
تبار خود را به «هخامنش» میرساندند که سرکرده? طایفهپاسارگاد از
طایفههای پارسیان بوده است.هخامنشیان نخست پادشاهان بومی پارس و
سپس انشان بودند ولی با شکستی که کوروش بزرگ بر ایشتوویگو واپسین
پادشاه ماد وارد ساخت و سپس فتح لیدیه و بابل پادشاهی هخامنشیان
تبدیل به شاهنشاهی بزرگی شد. از این رو کوروش بزرگ را بنیادگذار
شاهنشاهی هخامنشی میدانند.
به قدرت رسیدن پارسیها و سلسله هخامنشی یکی از وقایع مهم تاریخ
قدیم است. اینان دولتی تأسیس کردند که دنیای قدیم را به استثنای دو
سوم یونان در تحت تسلط خود در آوردند. شاهنشاهی هخامنشی را نخستین
امپراتوری تاریخ جهان میدانند.
کشور و سرزمین
پارسیها مردمانی آریایی نژاد بودند که مشخص نیست از چه زمانی به
فلات ایران آمده بودند. آنان ازقوم آریایی پارس یا پارسواش بودند
که درکتیبههای آشوری از سده نهم پیش از میلاد مسیح نام آنان آمده
است. پارس ها همزمان با مادها به نواحی غربی ایران سرازیر شدند و
پیرامون دریاچه ارومیه و کرمانشاهان ساکن گردیدند. با ضعف دولت
عیلام، نفوذ قوم پارس به خوزستانو نواحی مرکزی فلات ایرانگسترش
یافت.
برای نخستین بار درسالنامههای آشوری سلمانسر سوم ، نام کشور «
پارسوآ» در جنوب و جنوب غربی دریاچه ارومیه برده شدهاست. بعضی از
محققین مانند راولین سن عقیده دارند که مردم پارسواش همان پارسیها
بودهاند. تصور میشود اقوام پارسی پیش از این که از میان دورههای
جبال زاگرس به طرف جنوب و جنوب شرقی ایران بروند، در این ناحیه
توقف کوتاهی نمودند ودر ناحیه پارسوماش، روی دامنههای کوههای
بختیاری در جنوب شرقی شوش در ناحیهای که جزو کشور ایلام بود،
مستقر گردیدند. از کتیبههای آشوری چنین استنباط میشود که در زمان
شلم نصرتا زمان سلطنت آسارهادون، پادشاهان یا امراء پارسوا، تابع
آشور بودهاند. پس از آن درزمان فرورتیش پادشاه ماد به پارس استیلا
یافت و این دولت را تابع دولت ماد نمود.
مردم و طوایف
هرودوت میگوید: پارسیها به شش طایفه شهری و ده نشین و چهار طایفه
چادرنشین تقسیم شدهاند. شش طایفه اول عبارتند از: پاسارگادیان،
رفیان، ماسپیان، پانتالیان، دژوسیان و گرمانیان. چهار طایفه دومی
عبارتند از: داییها، مردها، دروپیکها و ساگارتی ها. از طوایف
مذکور سه طایفه اول بر طوایف دیگر، برتری داشتهاند و دیگران تابع
آنها بودهاند.
پارس ها همزمان با مادها به نواحی غربی ایران سرازیر شدند و
پیرامون دریاچه ارومیه و کرمانشاهان ساکن گردیدند. برای نخستین بار
درسالنامههای آشوری سلمانسر سوم نام کشور (پارسوآ) در جنوب و جنوب
غربی دریاچه ارومیه برده شدهاست. بعضی از محققین مانند راولین سن
عقیده دارند که مردم پارسوا همان پارسیها بودهاند.
اقوام پارسی پیش از این که از میان دورههای جبال زاگرس به طرف
جنوب و جنوب شرقی ایران بروند، در ناحیه پارسوآ توقف نمودند وپیش
از میلاد در ناحیه پارسوماش، روی دامنههای کوههای بختیاری در
جنوب شرقی شوش در ناحیهای که جزو کشور ایلام بود، مستقر گردیدند.
بعدها با ضعف دولت عیلام، نفوذ قوم پارس به خوزستانو نواحی مرکزی
فلات ایرانگسترش یافت و رو به جنوب رفته اند.
مطابق منابع یونانی، در سرزمین کمنداندازان ساگارتی (زاکروتی،
ساگرتی) (همان استان کرمانشاهان کنونی) مادی های ساگارتی میزیسته
اند که شکل بابلی - یونانی شدهً نام خود یعنی زاگروس (زاکروتی،
ساگرتی) را به کوهستان غرب فلات ایران داده اند. نام همین طوایف
است که در اتحاد طوایف پارس نیز موجود است و خط پیوند خونی طوایف
ماد و پارس منجمله از منشا همین طایفه ساگارتی ها (زاکروتی،
ساگرتی) است، طوایف پارس قبل از حرکت به سوی جنوب دورانی طولانی را
در مناطق ماد میزیستند و بعدها با ضعف دولت عیلام، نفوذ قوم پارس
به خوزستانو نواحی مرکزی فلات ایرانگسترش یافت و رو به جنوب
رفته اند.
طبق نوشتههای هرودوت، هخامنشیان از طایفه پاسارگادیان بودهاند که
در پارس اقامت داشتهاند و سر سلسله آنها هخامنش بودهاست. پس از
انقراض دولت ایلامیان به دست آشور بنی پال، چون مملکت ایلام ناتوان
شده بود پارسیها از اختلافات آشوریها و مادیها استفاده کرده و
انزان یا انشان را تصرف کردند.
این واقعه تاریخی در زمان چیش پش دوم روی دادهاست. با توجه به
بیانیههای کوروش بزرگ در بابل، میبینیم او نسب خود را به چیش پش
دوم، میرساند و او را شاه انزان میخواند.
پس از مرگ چیش پش، کشورش میان دو پسرش « آریارومنه» پادشاه کشور
پارس و کوروش که بعداً عنوان پادشاه پارسوماش، به او داده شد،
تقسیم گردید. چون در آن زمان کشور ماد در اوج ترقی بود و هووخشتره
در آن حکومت میکرد، دو کشور کوچک جدید التأسیس، ناچار زیر اطاعت
فاتح نینوا بودند. کمبوجیه فرزند کوروش اول، دو کشور نامبرده را
تحت حکومت واحدی در آورد و پایتخت خود را از انزان به پاسارگاد
منتقل کرد.
شاهنشاهان هخامنشی
مهمترین سنگنوشته هخامنشی از نظر تاریخی و نیز بلندترین آنها،
سنگنبشته بیستون بر دیواره کوه بیستون است. سنگنوشته بیستون
بسیاری از رویدادها و کارهای داریوش اول را در نخستین سالهای
حکمرانی اش که مشکلترین سالها حکومت وی نیز بود،به طور دقیق
روایت میکند. این سنگنوشته عناصر تاریخی کافی برای بازسازی
تاریخ هخامنشیان را داراست.
به واقع با وجود فراوانی منابع میانرودانی، مصری، یونانی و لاتین
نمیتوان با تکیه بر آنها نسبشناسی کاملی از خاندان هخامنشی از
هخامنش تا داریوش را به دست آورد. برای این منظور متن سنگنوشته
بیستون فرصت مناسبی را در اختیار مورخ قرار میدهد که در آن شاه
شاهان نوشته بلند خود را با تایید مجدد رابطه اش با خاندان
شاهنشاهی پارسیان آغاز میکند و به تدریج اخلاف خود را نام
میبرد: ویشتاسپ، آرشام، آریارمنه، چیش پش و هخامنش. این
تبارشناسی به دلایل مختلف مدتهای طولانی مورد ایراد قرار گرفته
بود. زیرا در این فهرست نام دو نفر از شاهان هخامنشی که پیش از
داریوش حکومت میکردند یعنی کوروش کبیر و کمبوجیه اول به چشم
نمیخورد.
همین مسأله موجب شده است که مفسران سنگنوشته نسبت به محتوای
سنگنوشته داریوش با شک و تردید نگاه کنند و او را غاصب پادشاهی
هخامنشیان بدانند که با نوشتن این سنگنوشته سعی داشته است برای
مشروعیت بخشیدن به حکومت خود از نگاه آیندگان، شجرنامه خود را دست
کاری کند.
موافق نوشتههای هرودوت، لوحه نبونید پادشاه بابل، بیانیه کوروش
بزرگ (استوانه کوروش)، کتیبه بیستون داریوش اول، و کتیبههای
اردشیر دوم و اردشیر سوم هخامنشی، ترتیب شاهان این سلسله تا داریوش
اول چنین بودهاست: (لازم به ذکر است درستی این جدول از هخامنش تا
کوروش بزرگ مورد تردید است).
سنگنگارههای تخت جمشید.هخامنش
چیش پش اول - کمبوجیه اول - کوروش اول- چیش پش دوم
شاخه اصلی:
کوروش بزرگ(دوم) - کمبوجیه دوم ( فاتح مصر ) -کوروش سوم -کمبوجیه
سوم
شاخه فرعی: آریا رومنه - ارشام -ویشتاسب
داریوش بزرگ(اول)
با تحلیل کلی تمامی منابع میتوان به این شکل نتیجه گرفت. در ربع
نخست سده ششم ق.م چیش پش پسر هخامنش حکمرانی پارس را به پسر
بزرگترش آریارامنه اعطا کرد در حالی که پسر کوچکترش، کوروش اول
به حکمرانی انشان منصوب شد. پس از مرگ آریارامنه، پسر وی آرشام
جایگزین وی شد ولی پس از کوروش اول پسرش کمبوجیه اول و پس از او
نیز پسر وی کوروش دوم جانشین او شد. این رویدادها در اواسط سده ششم
پیش از میلاد به وقوع پیوست.
در این دوران، کوروش بزرگ توانست مادها را به تبیعت خود در آورد و
به افتخار و ثروت دست یابد. مدتی بعد کوروش بزرگ بخشهای بزرگی از
مناطق خاورمیانه را به تصرف خود در آورد. بعد از او نیز کمبوجیه
راه فتوحات پدرش را ادامه داد و بر گستره شاهنشاهی هخامنشی افزود.
کمبوجیه در بازگشت از مصر فوت کرد. برخی دلیل مرگ وی را بیماری و
برخی دیگر توطئه اطرافیان میدانند اما مسلم است که وی در مسیر
بازگشت از مصر مرده است ولی دلیل آن تا کنون مکتوم باقی مانده است.
پس از مرگ کمبوجیه تاج سلطنتی به داریوش از شاخه فرعی هخامنشی
میرسد. آنچه به نظر واقعی میرسد این است که داریوش در زمان
حیات پدر و پدر بزرگش (آرشام پدر بزرگش یا پسرش ویشتاسب پدر داریوش
)، و با موافقت آنها، حکومت را به دست گرفت. چرا که در زمان ساخت
کاخ داریوش در شوش در اوایل حکمرانی وی، بر اساس اطلاعات الواح
مکشوفه از پی بناها، این دو زنده بودند.
سلطنت کوروش بزرگ
هرودوت و کتزیاس، افسانههای عجیبی درباره تولد و تربیت کوروش بزرگ
روایت کردهاند. اما آنچه از لحاظ تاریخی قابل قبول است این است که
کوروش پسر حکمران انشان، کمبوجیه دوم و مادر او ماندانا دختر
ایشتوویگو پادشاه ماد میباشد.
کوروش بزرگ همه پارسها را بر علیه ماد برانگیخت. در جنگ بین
لشکریان کوروش و ماد، عدهای از سپاهیان ماد به کوروش پیوستند و در
نتیجه سپاه ماد شکست خود. پس از شکست مادها، کوروش در پاسارگاد
شاهنشاهی پارس را پایه گذاری کرد.
کوروش بزرگ که سلطنت ماد را به دست آورد و بعضی از ایالات را به
وسیله نیروی نظامی مطیع خود ساخت، همان سیاست کشور گشایی را که
هووخشتره آغاز نموده بود ادامه داد.
کوروش بزرگ دارای دو هدف مهم بود: در غرب تصرف آسیای صغیر و ساحل
بحر الروم که همه? جادههای بزرگی که از ایران میگذشت به بنادر آن
منتهی میشد و از سوی شرق، تأمین امنیت.
کوروش بزرگ پادشاه ایران، بابل را شکست داد و آن سرزمین را تصرف
کرد و برای نخستین بار در تاریخ جهان فرمان داد که هرکس در باورهای
دینی خود و اجرای مراسم مذهبی خویش آزاد است، و بدینسان کورش بزرگ
اصل سازگاری بین ادیان و باورها را پایه گذاری کرد و منشور حقوق
بشر را بنیان نهاد. کورش به یهودیان اسیر در بابل، امکان داد به
سرزمین یهودیه باز گردند، شماری از آنان به سرزمین ایران کوچ
کردند.
گسترش کشور و سرزمین
در جنگی که بین کوروش کبیر و کرزوس پادشاه لیدیه درگرفت،کوروش در
«کاپادوکیه» به کرزوس پیشنهاد کرد که مطیع پارس شود، کرزوس این
پیشنهاد را قبول نکرد و جنگ بین طرفین آغاز گردید. در اولین
برخورد، فتح با کرزوس بود، بالاخره در جنگ شدیدی که در محل
«پتریوم» پایتخت هیتها اتفاق افتاد، کرزوس به سمت سارد فرا کرد و
در آنجا متحصن شد، کوروش شهر را محاصره کرد و کرزوس را دستگیر کرد،
لیدیه تسخیر شد و به عنوان یکی از ایالات ایران به شمار آمد، پس از
تسخیر لیدی کوروش متوجه شهرهای یونانی شد و از آنها نیز، تسلیم به
قید و شرط خواست که یونیان رد کردند.در نتیجه شهرهای یونانی یکی پس
از دیگری تسخیر شدند. کوروش فتح آسیای صغیر را به پایان رساند و
سپس متوجه سرحدات شرقی شد، زرنگ و رخج مرو و بلخ یکی پس از دیگری
در زمره ایالات جدید درآمدند. کوروش از جیحون عبور کرد و به سیحون
که سرحد شمال شرقی کشور تشکیل میداد، رسید و در آنجا شهرهایی
مستحکم، به منظور دفاع از حملات قبایل آسیای مرکزی بنا کرد. کوروش
در بازگشت از سرحدات شرقی، عملیاتی در طول سرحدهای غربی انجام داد.
ضعف بابل، به واسطه بی کفایتی نبونید، سلطان بابل و فشارهای
مالیاتی، کوروش را متوجه بابل کرد، بابل بدون دفاع سقوط کرد و
پادشاه آن دستگیر شد. کوروش در همان نخستین سال سلطنت خود در بابل،
فرمانی مبنی بر آزادی یهودیان از اسارت و بازگشت به وطن و تجدید
بنای معبد خود در بیت المقدس انتشار داد.
نام سرزمینهای تابع ، در کتیبه أی متعلق به مقبره داریوش که در نقش
رستم می باشد ، به تفصیل این گونه آمده است : ماد ، خووج ( خوزستان
) پرثوه ( پارت ) ، هری ب و ( هرات ) ، باختر ، سغد ، خوارزم، زرنگ
، آراخوزیا ( رخج ، افغانستان جنوبی تاقندهار ) ، ثته گوش ( پنجاب
) ، گنداره ( کابل ، پیشاور ) ، هندوش ( سند ) ، سکاهوم ورکه (
سکاهای ماورای جیحون ) ، سگاتیگره خود ( سکاهای تیز خود ، ماورای
سیحون ) ، بابل، آشور ، عربستان ، مودرایه ( مصر ) ، ارمینه ( ارمن
) ، کته په توک ( کاپادوکیه ،بخش شرقی آسیای صغیر ) ، سپرد ( سارد
، لیدیه در مغرب آسیای صغیر ) ، یئونه ( ایونیا ، یونانیان آسیای
صغیر )، سکایه تردریا ( سکاهای آن سوی دریا : کریمه ، دانوب ) ،
سکودر ( مقدونیه ) ، یئونه تک برا ( یونانیان سپردار: تراکیه ،
تراس ) ، پوتیه ( سومالی ) ، کوشیا ( کوش ، حبشه ) ، مکیه ( طرابلس
غرب ، برقه ) ، کرخا ( کارتاژ ، قرطاجنه یا کاریه در آسیای صغیر ).
مرگ کوروش کبیر
در اثر شورش ماساژتهای نیمه صحرا گرد، که یک تیره سکاها در آن طرف
رودخانه آراکس بودند، مرزهای شمال شرقی مورد تهدید قرار گرفت.
کوروش بزرگ، کمبوجیه را به عنوان شاه بابل انتخاب کرد و به جنگ
رفت. در ابتدا موفقیتهایی بدست آورد اما ملکه تومیریی او را به
داخل سرزمین خود کشاند و کوروش درنبرد سختی، شکست خورد و زخم
برداشت و بعد از سه روز درگذشت. جسد وی را به پاسارگاد آوردند و
درمقبرهای دفن کردند. پس از مرگ کوروش بزرگ، فرزند ارشد او
کمبوجیه به سلطنت رسید.
سلطنت کمبوجیه
کمبوجیه، هنگامی که قصد لشگرکشی به سوی مصر را داشت، از ترس توطئه
دستور قتل برادرش بردیا را صادر کرد. در راه بازگشت کمبوجیه از
مصر، یکی از موبدان دربار به نام گئومات مغ، که شباهت به بردیا
داشت، خود را به جای بردیا قرار داده و پادشاه خواند.
کمبوجیه با شنیدن این خبر در هنگام بازگشت، یک شب و به هنگام باده
نوشی خود را با خنجر زخمی کرد که بر اثر همین زخم نیز درگذشت.
کمبوجیه در بازگشت از مصر فوت کرد. ولی برخی دلیل مرگ وی را بیماری
و برخی دیگر توطئه اطرافیان میدانند اما مسلم است که وی در مسیر
بازگشت از مصر مرده است ولی دلیل آن تا کنون مکتوم باقی مانده است.
پس از مرگ کمبوجیه کسی وارث پادشاهی هخامنشیان نبود.
کوروش بزرگ، در بستر مرگ، بردیا را به فرماندهی استانهای خاوری
شاهنشاهی ایران گماشت. کمبوجیه دوم، پیش از رفتن به مصر، از آنجا
که از احتمال شورش برادرش میترسید دستور کشتن بردیا را داد. مردم
از کشته شدن او خبر نداشتند وشخصی به نام گوماته مغ خود را به دروغ
بردیا نامید و اعلام شاه بودن کرد. چون مردم بردیا دوست داشتند و
به سلطنت او راضی بودند و از طرفی هیچ کس از راز قتل بردیا مطلع
نبود، دل از سلطنت کمبوجیه برداشتند و سلطنت بردیا(گئوماتا) را با
جان و دل پذیره شدند و این همان اخباری بود که در سوریه به گوش
کمبوجیه رسید و سبب خود کشی او شد.
در متون تاریخی از وی به عنوان بردیای دروغین یاد شده است. در
کتیبه بیستون نزدیک کرمانشاه گوماته مغ زیر پای داریوش بزرگ نشان
داده شده است . داریوش شاه که از سوی کوروش بزرگ به فرمانداری مصر
برگزیده شده بود پس از دریافتن ماجرا به ایران می آید و بردیای
دروغین را از پای درآورده به تخت می نشیند.
کارهای گوماته مغ سبب سوء ظن درباریان هخامنشی شد که در رأس آنان
داریوش پسر ویشتاسب هخامنشی بود. هفت تن از بزرگان ایران که داریوش
بزرگ نیز در شمار آنان بود توسط یکی از زنان حرمسرای گئوماتا که
دختر یکی از هفت سردار بزرگ ایران بود و موفق به دیدن گوشهای بریده
او شده بود پرده از کارش برکشیدند و روزی به قصر شاهی رفتند و نقاب
از چهره اش برگرفتند و با این خیانت بزرگ او و برادرش و محارم او
که به دربار راه یافته بودند نابود کردند و هم در آنروز عده زیادی
از مغان را به قتل رساندند وبه سلطنت هفت ماهه او خاتمه بخشید.
سلطنت داریوش بزرگ
داریوش کبیر (داریوش اول، داریوش بزرگ)سومین پادشاه هخامنشی ،فرزند
ویشتاسپ (گشتاسپ)بود. ویشتاسپ فرزند ارشام و ارشام پسر آریارمنا
بود.
ویشتاسپ پدر او در زمان کورش ساتراپ (والی) پارس بود. داریوش در
آغاز پادشاهی با مشکلات بسیاری روبرو شد. غیبت کمبوجیه از ایران
چهار سال طول کشیده بود. گئومات مغ هفت ماه خود را به عنوان بردیا
برادر کمبوجیه بر تخت مستقر ساخته و بینظمی و هرج و مرج را در
کشور توسعه داده بود. در نقاط دیگر کشور هم کسان دیگر بدعوی اینکه
از دودمان شاهان پیشین هستند لوای استقلال برافراشته بودند. شرحی
که از زبان داریوش در کتیبه بیستون از این وقایع آمده جالب است و
سرانجام همه بکام او پایان یافت. داریوش این پیروزیها را در همه
جا نتیجهء لطف اهورامزدا میداند، میگوید:
«هرچه کردم بهرگونه، به اراده اهورامزدا بود. از زمانی که شاه شدم،
نوزده جنگ کردم. به اراده اهورامزدا لشکرشان را درهم شکستم و شاه
را گرفتم... ممالکی که شوریدند دروغ آنها را شوراند. زیرا به مردم
دروغ گفتند. پس از آن اهورامزدا این کسان را بدست من داد و با آنها
چنانکه میخواستم رفتار کردم. ای آنکه پس از این شاه خواهی بود با
تمام قوا از دروغ بپرهیز. اگر فکر کنی: چه کنم تا مملکت من سالم
بماند، دروغگو را نابود کن...».
طبیبی بنام دموک دس که در دستگاه اریتس بود و به اسارت بزندان
داریوش افتاده بود، هنگامی که زخم پستان آتوسا دختر کورش و زن
داریوش را درمان میکرد او را واداشت که داریوش را به لشکرکشی
بسرزمین یونان ترغیب کند. باید خاطرنشان ساخت که این پزشک، یونانی
بود و داریوش او را از بازگشت بوطن محروم کرده بود. دموک دس بملکه
گفته بود که خود او را بهعنوان راهنمای فتح یونان به داریوش معرفی
کند و بگوید که شاه با داشتن چنین راهنمایی بخوبی میتواند بر
یونان چیره شود. این طبیب یونانی خود را بهمراه هیأتی از پارسیان
به روم و یونان رساند و در آنجا بخلاف میل داریوش، در شهر کرتن که
میهن اصلی او بود ماند و دیگر به ایران نیامد و هیأت پارسی که برای
آشنا شدن بوضع یونان و فراهم کردن زمینهء تسخیر آن دیار رفته بود
بینتیجه بمیهن بازگشت.
داریوش پس از فرونشاندن شورشهای داخلی و سرکوبی یاغیان، تشکیلات
کشوری و اداری منظمی بوجود آورد که براساس آن تمام کشورها و ایالات
تابع شاهنشاهی او بتوانند با یکدیگر و با مرکز شاهنشاهی مربوط و از
نظر سازمان اداری هماهنگ باشند.
لشکرکشی داریوش به اروپا: در ازمنهء مختلف تاریخی قبایل آریایی
سکاها در نقاط مختلف سرزمین وسیعی که از ترکستان روس تا کنارهء
دانوب، در مرکز اروپا امتداد داشت مسکن داشتند. بطور کلی از نظر
تمدن در مرحلهء پاینی بودهاند.
هرودت در شرح حمله داریوش به سکائیه نوشته است که سکاها از جنگ با
او احتراز کردند و بداخل سرزمین خود عقب نشستند و چون بیابان وسیع
در پیش پای آنها بود، آنقدر داریوش را بدنبال خود کشیدند که او از
ترس قحطی آذوقه تصمیم گرفت به ایران برگردد. اما با اینکه در این
حمله پیروزی شاهانهای بدست نیاورد سکاها را برای همیشه از حمله به
ایران و ایجاد زحمت برای مردم شمال این آب و خاک منصرف ساخت.
تسخیر هند: داریوش متوجه پنجاب و سند شد. در سال ??? ق. م.
ایرانیان از رود سند گذشتند و قسمتی از سرزمین هند را گرفتند
داریوش فرمان داد تا کشتیهایی بسازند و از طریق دریای عمان به
پنجاب و سند بروند. این دو نقطهء زرخیز و پرثروت برای ایران آنروز
بسیار مهم بود. این چیرگی پارسیان در تاریخ هند مبدأ دوران تازهای
گردید و سرنوشت هند را دگرگون ساخت.
داریوش ولیعهد خود را برگزید و هنگامی که آخرین تدارکات خود را
برای جنگ مصر و یونان میدید پادشاهی درگذشت.آرامگاه داریوش اول در
فاصله چهارهزار و پانصد متری تخت جمشید، در نقش رستم است.
در زمان او حدود متصرفات شاهنشاهی ایران از یک سو به چین و از سوی
دیگر به قلب اروپا و افریقا میرسید.
وضع اجتماعی و اقتصادی در دوره هخامنشی
کورش در دوران زمامداری خود،از سیاست اقتصادی و اجتماعی عاقلانهای
که کمابیش مبتنی برمصالح ملل تابعه بود، پیروی میکرد. از این جملة
او که میگوید: «رفتار پادشاه با رفتار شبان تفاوت ندارد، چنانکه
شبان نمیتواند از گله اش بیش از آنچه به آنها خدمت میکند،
بردارد. همچنان پادشاه از شهرها و مردم همانقدر میتواند استفاده
کند که آنها را خوشبخت میدارد.» و نیز از رفتار و سیاست عمومی او،
بخوبی پیداست که وی تحکیم و تثبیت قدرت خود را در تأمین سعادت مردم
میدانست و کمتر در مقام زراندوزی و تحمیل مالیات برملل تابع خود
بود. او در دوران کشورگشایی نه تنها از قتل و کشتارهای فجیع
خودداری کرد بلکه به معتقدات مردم احترام گذاشت و آنچه را که از
ملل مغلوب ربوده بودند، پس داد « موافق تورات، پنجهزار و چهار صد
ظرف طلا و نقره را به بنی اسرائیل رد میکند، معابد ملل مغلوبه را
میسازد و میآراید.» و به قول گزنفون، رفتار او طوری بوده که « همه
میخواستند جز ارادة او چیزی بر آنها حکومت نکند.» کمبوجیه با آنکه
از کیاست کورش نصیبی نداشت و از سیاست آزاده نشانة وی پیروی
نمیکرد، در دوران قدرت خود به اخذ مالیات از ملل مغلوب مبادرت
نکرد بلکه مانند کورش کبیر به اخذ هدایایی چند قانع بود، ولی این
سیاست از آغاز حکومت داریوش تغییر کلی یافت و پس از سپری شدن دوران
حیات داریوش، روزبروز، بر سنگینی مالیات افزوده شد و این روش دور
از حزم و خرد تا پایان حکومت هخامنشی ادامه یافت.
ریچارد ن. فرای ضمن بحث در پیرامون اوضاع اقتصادی دوران هخامنشی
مینویسد: « باجها و مالیاتهای حکومت هخامنشی بسیار فراوان بود.
چنین مینماید که حقوق بندر و باج بازار و عوارض دروازه و راه و
مرز به گونههای متعدد، و باج چهارپایان و جانوران خانگی که گویا
ده درصد بود، و همچنین باجهای دیگری، برقرار بود. شاه در نوروز،
پیشکش میگرفت و هرگاه سفری میکرد رنجی بیشتر بر مردم محل تحمیل
میشد. بیشتر این پیشکشها و باجهای گوناگون به صورت پول و یا جنس
پرداخته میشد. بیگاری برای ساختن و ترمیم راهها و ساختمانهای مورد
استفاده عموم مردم، و مانند آنها به دست شهربانان و شاه بر مردم
بفراوانی تحمیل میشد. پس چنین مینماید که زندگی برای مردم عادی
بسیار دشوار بود. هزینههای عمومی محلی را، با باجهای مخصوص آن محل
انجام میدادند، زر و سیم چون سیلی گران به صندوقهای شاه میریخت.
هنوز سخنی از املاک و معدنها و تأسیسات آبیاری شاه نگفتهایم که
درآمدهای کلان داشت. بیشتر طلاهای گرد آمده به هنگام جنگ و یا
همچون پیشکشی به مصرف میرسند.»
|
